Nacionalni dan borbe protiv duvanskog dima se obilježava 31. januara. Opšte je poznato da je pušenje jedan od vodećih faktora rizika za brojne, prvenstveno hronične nezarazne bolesti koje predstavljaju najveći globalni javnozdravstveni problem. Stoga se u JZU „Dom zdravlja“ Banja Luka svake godine, kako toga datuma, tako i tokom cijele godine nizom preventivno-promotivnih aktivnosti radi na jačanju svijesti građana o štetnosti pušenja.
Reformom primarne zdravstvene zaštite čije je provođenje započelo još prije 25 godina su stvoreni adekvatni uslovi da se radi na promociji zdravlja ljudi, ranom utvrđivanju fakora rizika kao što je i konzumiranje duvana i duvanskih proizvoda, a što utiče na pojavu brojnih oboljenja. Aktivnosti se provode u skladu sa usvojenim nacionalnim programima u Republici Srpskoj, a jedan od takvih je i „Vodič za odvikavanje od pušenja“ koji je izdao Institut za javno zdravstvo Republike Srpske 2006. godine.
Sve službe u Domu zdravlja Banja Luka koje imaju direktni kontakt sa građanima u svakodnevnom radu provode ove aktivnosti. Posebno ističemo aktivnosti koje provodimo tokom sistematskih pregleda omladine (učenika završnih razreda osnovnih škola i učenika srednjih škola), kao i aktivnosti koje provodimo za sve naše građane iznad 18 godina kroz projekat „Program ranog otkrivanja malignih oboljenja i utvrđivanja faktora rizika za masovne nezarazne bolesti za odraslo stanovništvo grada Banja Luka“, a pod nazivom projekta “Za tvoje dobro”, čija realizacija je u saradnji sa jedinicom lokalne samouprave (gradom Banja Luka) započela 6.10.2019. godine. Provođenje tog projekta je i dalje u toku i dosadašnji rezultati provedenih preventivnih pregleda, te utvrđivanja pušenja, kao faktora rizika za brojne, prvenstveno hronične nezarazne bolesti su izrazito zabrinjavajući. Ta činjenica opravdava nastavak provođenja ovog projekta kako bi radili na smanjenju obolijevanja i umiranja stanovništva od bolesti za čiji nastanak je pušenje važan ili vodeći faktor rizika.
Pušenje je bolest zavisnosti rasprostranjena po cijelom svijetu, sa mnogostrukim posljedicama po zdravlje. Navedena bolest zavisnosti utiče i na ugrožavanje životne i radne sredine. To je ujedno i jedan od najznačajnijih javnozdravstvenih problema u svijetu koji zahtijeva preventivno djelovanje.
Predstavlja istovremeno i najveći pojedinačni faktor prijevremene smrti, bolesti i nesposobnosti, a koji se može najuspješnije i najjeftinije prevenirati odnosno spriječiti.
Dokazana je uzročna povezanost između pušenja i kardiovaskularnih i cerebrovaskularnih oboljenja, hroničnih plućnih oboljenja, karcinoma bronhija i pluća, kao i maligniteta drugih lokalizacija. Neke od bolesti koje su posljedica pušenja su: povišen krvni pritisak, ateroskleroza, ishemijske bolesti srca, periferna arteriopatija, cerebrovaskularna bolest, karcinom larinksa, bronha, pluća, hronični bronhitis, emfizem pluća, astma, karcinom usne šupline, jednjaka, želuca i gušterače, te ulkusna bolest. Žene pušači imaju specifične opasnosti, kao što su: teže začeće, spontani pobačaji, rađanje nedonesene djece, rak grlića materice, dekalcifikacija, osteoporoza, stvaranje bora…
Utvrđeno je da svaka popušena cigareta skraćuje život za 15 minuta, tako da je životni vijek pušača koji prosječno puši 20 cigareta dnevno skraćen u odnosu na nepušače za 10-15 godina. Smrtnost nepušača zbog posljedica pasivnog pušenja veća je za 10 do 30 %. Posebno su na pasivno pušenje osjetljivi najmlađi – djeca. Sklonija su infekcijama pluća, uha, nosa i grla, pa i ozbiljnim plućnim oboljenjima ako žive u porodici gdje se puši.
Postoji nedovoljna informisanost o štetnosti duvanskog dima po zdravlje ljudi, što ukazuje na potrebu za dodatnim edukacijama o podizanju svijesti, a posebno kod mladih osoba.
Prema procjeni Svjetske zdravstvene organizacije predviđa se da će, ukoliko se ne primijene strožije mjere protiv pušenja, duvanski proizvodi odnijeti dva miliona života (20% svih umrlih), odnosno više od osam miliona života do 2030. godine. Najveći broj smrtnih slučajeva (80% svih umrlih) će se dogoditi u siromašnim i srednje razvijenim zemljama. Brojne studije za kontrolu i prevenciju bolesti ukazuju na činjenicu da oštri programi kontrole pušenja, ne samo da pušenje smanjuju među mladima, nego i starije pušače navode da prestanu da puše. Takođe je utvrđeno da, što se više novca uloži u anti-pušačke programe, veće je smanjenje pušača među odraslima. Smanjenje upotrebe duvana je najvažnija javnozdravstvena mjera koju zemlje mogu preduzeti radi ostvarivanja zdravstvene i ekonomske koristi. U izvještaju Svjetske zdravstvene organizacije navodi se da je više zemalja implementiralo politiku kontrole duvana. Oko 4,7 milijardi ljudi (što obuhvata 63% svjetske populacije) obuhvaćeno je barem jednom mjerom kontrole upotrebe duvana, a kontrola upotrebe duvana se povećala za četiri puta od 2007. godine, kada je bilo obuhvaćeno milijardu ljudi (15% svjetske populacije).
Duvan sadrži psihoaktivne supstance koje imaju glavnu ulogu u stvaranju zavisnosti. Osnovni sastojak duvanskog dima jeste nikotin, koji u manjim količinima djeluje stimulativno na mozak, dok u većim količinama predstavlja otrov. Utvrđeno je da se u duvanskom dimu nalazi oko 400 otrovnih i 43 kancerogenih supstanci, a među najpoznatijima je katran. Udisanjem duvanskog dima u plućima se talože svi ti sastojci, te ulaze u krvotok i krvotokom se šire po tijelu. Imuni sistem ljudskog organizma bori se protiv sastojaka duvanskog dima, ali tokom dužeg perioda imunitet se iscrpljuje, te organizam postaje osjetljiviji na različite bolesti. Postoji tvrdnja da pušenje izaziva i fizičku i psihičku zavisnost.
Nikotin je sastojak duvana koji je odgovoran za stvaranje zavisnosti. Ima isti mehanizam djelovanja kao heroin i kokain. Dejstvo je u početku stimulativno dovodi do osjećaja smirenosti opuštenosti, a kasnije dovodi do depresivnosti. Zavisnost od nikotina je i fizička i psihička, a ima sva svojstva narkotika:
-potreba za povećanjem doze
-apstinencijalni simptomi nakon prestanka pušenja
-veća i duža upotreba duvana od planirane
-stalna želja za pušenjem bez obzira na želju da se smanji ili kontroliše upotreba duvana
-prestanak ili smanjivanje socijalne, rekreativne profesionalne aktivnosti zbog upotrebe duvana
-nastavak pušenja i pored poznavanja zdravstvenih rizika.
Psihičku zavisnost trebalo bi shvatiti kao nemogućnost prekidanja određene navike, odnosno tipa ponašanja. Ovisnost o duvanu ne mora biti samo izraz potrebe da se svaka životna poteškoća otkloni uz cigaretu, već je i osjećaj određenog ugodnog psihičkog stanja koje nastupa nakon konzumacije duvana. Opšte je poznato da će i najmanja poteškoća, psihička, fizička ili društvena lako dovesti do ponovljenog konzumiranja duvana.
Statistike pokazuju da se sa pušenjem počinje u školskoj dobi, te se postavlja pitanje zašto mladi puše. Upotreba duvana i izloženost duvanskom dimu predstavlja posebnu opasnost za mlade osobe koje pušačko iskustvo ne povezuju sa zavisnošću, a pušačke navike roditelja i bliže okoline prihvataju kao normalno i očekivano ponašanje (znači uticaj porodice). U našoj sredini informisanost posebno mladih o štetnosti duvana je nedovoljna.
Upotreba duvana i pasivno izlaganje duvanskom dimu je jedno od glavnih pitanja javnog zdravlja kod mladih osoba i na globalnom nivou.
U studiji Instituta za javno zdravlje Republike Srpske utvrđen je podjednak broj dječaka i djevojčica koji su pušači. Stopa zastupljenosti pušenja duvana je najmanja u uzrastu od 12 godina i iznosi 2,4%, ali je zato povećanje procenta pušača najuočljivije već između 14. godine, gdje iznosi 15,4% i 15. godine, gdje je 23,8%.
Postoji statistički značajna povezanost između mladih osoba koje su pušači i izloženosti duvanskom dimu u kućnoj sredini (roditelji pušači). Mladi još uvijek ne znaju dovoljno o tome da je pušenje duvana štetno po zdravlje. Stoga zdravstveni radnici na primarnom nivou zdravstvene zaštite imaju ključnu ulogu u promociji prestanka pušenja. Medicinski radnici su dužni savjetovati pacijenta da prestane pušiti i u tome ih podrže na sve načine. Ohrabrenje ljekara je veoma značajno.
Zdravstveni radnici djeluju i kao primjer, model za identifikaciju te ako nisu u stanju da se sami odrekne svog ponašanja, ne smiju ga javno demonstrirati. Zdravstveni radnik svojim ponašanjem treba biti primjer drugima. Medicinski radnici treba da budu nepušači i tako daju pozitivan primjer.
U praksi primjenjujemo odgovarajuće strategije za prestanak pušenja koje odgovaraju motivaciji pušača za prestanak pušenja. Mnogo je metoda na raspolaganju, bilo od individualnih savjetovanja na promjeni njihovog ponašanja i stavova. Veoma značajno obezbijediti podršku za odvikavanje od pušenja koja je mnogim pušačima neophodna. Procijeniti motivaciju svakog pušača za prestanak pušenja. Zamjenska terapija nikotina i lijekovi tipa bupropion su efikasni i preporučljivi u procesu odvikavanja od pušenja, ali i proizvodi poput žvakaćih guma i flastera tablete. Doza istih se određuje na osnovu nivoa zavisnosti.
Koristi/prednosti od prestanka pušenja:
-umanjuje se rizik od prerane smrti bez obzira u kojoj je starosnoj dobi osoba koja prestaje pušiti
-maksimalna prednost ako se prestane do 35. godine života
-nakon jedne godine od prestanka pušenja rizik od koronarne bolesti srca otprilike je upola manji od rizika pušača, a nakon pet do 15 godina od prestanka pušenja rizik od moždanog udara, kao i od koronarne bolesti srca smanjuje se na nivo rizika kod nepušača
-10 godina od prestanka pušenja rizik od raka pluća smanjuje se za otprilike pola rizika kojeg imaju pušači te se smanjuje rizik od raka usta, grla, jednjaka, mokraćnog mjehura, maternice i gušterače
-kod trudnica je smanjen rizik od male težine novorođenčeta i prijevremenog porođaja
-osjećaj okusa i mirisa je bolji, bolji ukus hrane, svježiji dah, bolja cirkulacija, nema kašlja, pravilniji rad srca, poboljšanje ukupnog zdravlja
-zadovoljstvo zbog samokontrole, raste osjećaj lične vrijednosti, nema osjećaja krivice zbog pušenja, ukupno bolje emocionalno stanje
-više je raspoloživog vremena za posao, prijatelje, porodicu
-kuća i odjeća nemaju neprijatan miris duvana
-neizlaganje drugih pasivnom pušenju…
U Republici Srpskoj se koristi Vodič za odvikavanje od pušenja koji je izdao Institut za javno zdravlje Republike Srpske 2006. godine.
U skladu sa ovim vodičem obaveza svih ljekara je da identifikuju pušački status svakog pacijenta, da utvrde za pušače fazu pušenja i u skladu sa tim savjetuju i pružaju podršku kod odvikavanja, koristeći strategije prilagođene motivaciji pacijenta.
Korisni savjeti
Najčešću prepreku u prestanku pušenja većini pušača predstavljaju situacije poput ispijanja kafe, druženja s drugim pušačima, pauze na poslu i slične prilike u kojima su navikli zapaliti cigaretu.
Ovo su četiri jednostavna savjeta koja mogu pomoći u suzbijanju želje za cigaretom:
- Odgađanje: Odgodite što duže prije nego što ćete popustiti svom porivu.
- Duboko disanje: Udahnite duboko 10 puta kako biste se opustili dok poriv ne prođe.
- Pijte vodu: Pijenje vode zdrava je alternativa pušenju.
- Radite nešto što će vam odvući pažnju: istuširajte se, čitajte, otiđite u šetnju, slušajte muziku.
Zapamtite: kod pušenja, oni koji prestanu su uvijek pobjednici!
-50% PUŠAČA UMIRE OD BOLESTI IZAZVANIH CIGARETAMA
-DUŽINA ŽIVOTA PUŠAČA JE DEVET GODINA KRAĆA OD ŽIVOTA NEPUŠAČA
-JEDNOM KADA POČNETE DA PUŠITE MOŽDA NEĆETE MOĆI NIKADA DA PRESTANETE
-ŠTO SE VIŠE PUŠI STVARA SE VEĆA ZAVISNOST ZA NIKOTINOM
-NIKADA NIJE KASNO DA SE PRESTANE SA PUŠENJEM
-RECITE „DA“ ZDRAVLJU, A RECITE „NE“ CIGARETAMA
Prilozi:
FAZE PUŠENJA
PREKONTEPLACIJA – osoba je pušač i ne razmišlja o prestanku i nema namjeru da prestane pušiti
KONTEMPLACIJA – pušač koji razmišlja o prestanku pušenja
PRIPREMA – pušač koji ima dovoljno informacija o rizicima i sprema se da prestane pušiti u narednih 30 dana
AKCIJA – faza u kojoj su bivši pušači, koji su prestali pušiti u posljednjih šest mjeseci
ODRŽAVANJE – faza u kojoj je osoba prestala sa pušenjem prije više od šest mjeseci i nastoji da to održi
RELAPS – faza u kojoj je osoba ponovo počela da puši i vraća se na neki od prethodnih stadijuma.
PROCJENA ZAVISNOSTI OD NIKOTINA
| Blaga | Umjerena | Jaka | Veoma jaka | |
| Broj popušenih cigareta na dan | 1-9 | 10-19 | 20-30 | Preko 30 |
| Vrijeme od buđenja do prve cigarete | Preko 60 min | 30-60 min | 5-30 min | Manje od 5 min |
| Simptomi odvikavanja | Nema ih ili su minimalni | umjereni | izraženi | Veoma izraženi |
Pripremio: Načelnik Centra za promociju zdravlja i prevenciju bolesti, prim. dr Mladen Šukalo, specijalista porodične medicine